महाराष्ट्राच्या पवित्र भूमीला अध्यात्म आणि परंपरेचा मोठा वारसा लाभला आहे. महाराष्ट्रात देवीची अनेक मंदिरे असली तरी, 'साडेतीन शक्तिपीठांना' (3.5 Shaktipeeths in Maharashtra) विशेष महत्त्व आहे. ही शक्तिपीठे ऊर्जेचे प्रमुख स्त्रोत मानली जातात. भाविक मोठ्या श्रद्धेने या ठिकाणी दर्शनासाठी येतात. आजच्या या लेखात आपण या साडेतीन शक्तिपीठांचा इतिहास, त्यांचे स्थान आणि महत्त्वाची सविस्तर माहिती जाणून घेणार आहोत. जर तुम्ही या तीर्थक्षेत्रांना भेट देण्याचे नियोजन करत असाल, तर हा लेख तुमच्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरेल.
शक्तिपीठ म्हणजे काय? (Concept of Shaktipeeth)
हिंदू पौराणिक कथेनुसार, जेव्हा भगवान विष्णूंनी सतीचे पार्थिव शरीर आपल्या सुदर्शन चक्राने ५१ भागात विभागले, तेव्हा जिथे जिथे देवीचे अवयव पडले, तिथे 'शक्तिपीठांची' निर्मिती झाली. भारतात एकूण ५१ शक्तिपीठे आहेत, त्यापैकी महाराष्ट्रात साडेतीन शक्तिपीठे आहेत. यामध्ये तीन पूर्ण पीठे आणि एक अर्धे पीठ यांचा समावेश होतो.
१. करवीर निवासिनी महालक्ष्मी (अंबाबाई) - कोल्हापूर
कोल्हापूरची महालक्ष्मी हे पहिले पूर्ण शक्तिपीठ मानले जाते. या देवीला 'अंबाबाई' असेही संबोधले जाते. पुराणात उल्लेख असल्यानुसार, हे ठिकाण मोक्षदायी मानले जाते. येथील मंदिराचे वास्तुकला अत्यंत सुंदर असून दरवर्षी 'किरणोत्सव' साजरा होतो, ज्यामध्ये सूर्याची किरणे थेट देवीच्या मूर्तीवर पडतात. कोल्हापूर हे दक्षिण काशी म्हणूनही ओळखले जाते.
२. श्री क्षेत्र तुळजापूरची भवानी माता - उस्मानाबाद (धाराशिव)
धाराशिव जिल्ह्यातील तुळजापूर येथे दुसरे पूर्ण शक्तिपीठ आहे. तुळजाभवानी माता ही छत्रपती शिवाजी महाराजांची कुलदैवत होती. स्वराज्याच्या स्थापनेसाठी देवीने महाराजांना आशीर्वाद दिला होता, अशी श्रद्धा आहे. हे मंदिर डोंगररांगांमध्ये वसलेले असून नवरात्रीमध्ये येथे मोठी यात्रा भरते. भाविक 'आई राजा उदो उदो'च्या जयघोषाने परिसर दणाणून सोडतात.
३. माहूरची रेणुका माता - नांदेड
नांदेड जिल्ह्यातील माहूर येथे तिसरे पूर्ण शक्तिपीठ आहे. हे ठिकाण भगवान परशुरामांची माता रेणुका देवीचे स्थान मानले जाते. माहूरगड हा निसर्गरम्य असून येथे दत्तात्रेयांचा जन्म झाला होता, अशीही मान्यता आहे. येथे देवीच्या केवळ तांदळ्याची (मुखाची) पूजा केली जाते. हे मंदिर एका उंच टेकडीवर स्थित आहे.
४. वणीची सप्तशृंगी माता (अर्धे शक्तीपीठ) - नाशिक
नाशिक जिल्ह्यातील वणी येथील सप्तशृंगी देवीला अर्धे शक्तिपीठ मानले जाते. देवीच्या १८ हातांमध्ये विविध शस्त्रे आहेत. सात शिखरांनी वेढलेल्या डोंगरावर ही देवी वसलेली असल्याने हिला 'सप्तशृंगी' असे नाव पडले आहे. डोंगराच्या कड्यावर देवीची भव्य मूर्ती कोरलेली आहे. येथे जाण्यासाठी आता फ्युनिक्युलर ट्रॉलीची (Funicular Ropeway) सुविधा देखील उपलब्ध आहे.
साडेतीन शक्तिपीठे दर्शनाचे नियोजन कसे करावे?
जर तुम्हाला ही सर्व शक्तिपीठे एकाच वेळी पाहायची असतील, तर तुम्ही साधारणपणे ३ ते ५ दिवसांचे नियोजन करू शकता. प्रवासासाठी खासगी वाहन किंवा महाराष्ट्र राज्य परिवहन मंडळाच्या (ST Bus) गाड्या उपलब्ध आहेत. प्रवासाची सुरुवात कोल्हापूरपासून करून तुळजापूर, माहूर आणि शेवटी वणी अशा क्रमाने करता येते. पावसाळ्यात आणि हिवाळ्यात येथील वातावरण अत्यंत प्रसन्न असते.
Conclusion: महाराष्ट्रातील ही साडेतीन शक्तिपीठे केवळ धार्मिक स्थळे नसून ती भक्तांसाठी ऊर्जेचा आणि प्रेरणेचा स्रोत आहेत. या पवित्र तीर्थक्षेत्रांना भेट दिल्याने मनाला शांती आणि नवी ऊर्जा मिळते. तुम्ही यापैकी कोणत्या शक्तिपीठाला भेट दिली आहे? आम्हाला कमेंट्समध्ये नक्की सांगा आणि ही माहिती तुमच्या मित्र-परिवारासोबत शेअर करा. अध्यात्म आणि माहितीपूर्ण लेखांसाठी iTECH Marathi शी जोडून राहा.